« هایکو | صفحه‌ی اصلی | ميل مرگی عجيب در من است ... »

وقتی نويسنده خودکشی می کند !

November 23, 2003

اين يادداشت در شماره امروز روزنامه شرق با عنوان کشف حقيقت در دنيای مدرن چاپ گرديده است ، البته با قدری جرح و تعديل...

----------------------------

فتح الله بی نياز ، منتقد ، روزنامه نگار و نويسنده فعالی است که پس از سالها سکوت خودخواسته در دو سال اخير و در گذر از دهه پنجم از عمر خود ، با تغيير رويه ای قابل تامل اقدام به انتشار آثار متنوعی –که البته حاصل فعاليتهای چند ساله او است – در حوزه ادبيات داستانی نموده است و از اين منظر در نگاه مخاطب عام ادبيات به عنوان نويسنده ای پرکار شناخته شده است . اخيرا نيز مجموعه داستان « تشييع جنازه يک زنده به گور » و رمان « افعی ها خودکشی نمی کنند » از اين نويسنده به بازار کتاب راه يافته اند .

« تشييع جنازه يک زنده به گور » مجموعه ای است از نه داستان که توسط نشر امتداد در 160 صفحه منتشر گرديده است . به نظر می رسد بی نياز با تلفيق عنصر خلاقيت نويسنده و تکنيکهای متداول در ميان نويسندگان آمريکا لاتين ، سعی در خلق اثری متفاوت و ماندگار داشته است . بی نياز در اين مجموعه از تکنيکها و ژانرهای گوناگونی بهره می گيرد ، آنچنان که در داستانهاي بينامتنی اين مجموعه تاثيرپذيری آگاهانه – والبته در مواردی شديد - خود از داستانهای بورخس را کاملا به نمايش می گذارد ( داستان تشييع جنازه يک زنده به گور که بلندترين داستان اين مجموعه نيز می باشد ، در اين دسته قرار می گيرد ) .هرچند که بهره گيري نويسنده از فرمهای مدرن در مواردی تنها و تنها در حد تکرار صرف اين مفاهيم ادبی باقی می ماند و بی نياز هيچ تلاشی در جهت بومی کردن ساختار و حتی محتوی داستانهای خود انجام نمی دهد . شخصيتهای داستان و روابطشان ، حوادثی که در داستان رخ می دهند ، فضا سازی و به طور کلی زاويه ديد نويسنده و نوع روايتی که بر می گزيند همه در خارج از کشور شکل می گيرند ؛ مساله ای که در رمان ديگر نويسنده ، افعی ها خودکشی نمی کنند ، نيز به چشم می آيد .
ميلان کوندرا در « هنر رمان » به نکته ای اشاره می کند که می تواند در بررسی آثار داستانی و حتی ارايه گزارش کتاب مورد توجه قرار گيرد . او می گويد : « منظور از بررسی ارزش زيبايی شناسانه عبارت است از : کوشش برای تشخيص و نامگذاری کشف ها ، نوآوری ها و روشنايی تازه ای که يک اثر بر جهان بشری می افکند . فقط اثری که همچون ارزش شناخته شده است ( اثری که نو بودن آن دريافته و ناميده شده است ) می تواند جزيی از « تحول تاريخی هنر » شود ، تحولی که توالی ساده وقايع نيست ، بلکه پيگيری ارزش ها است . »

داستانهای مجموعه « تشييع جنازه يک زنده به گور » را از منظری ديگر می توان در دسته داستانهايی قرار داد که از ديدگاه آلن پو در داستان نويسی و ويژگيهای متنی و ساختاری داستانهای او پيروی می کنند . بی نياز جايگاه ويژه ای را برای طرح و پلات در داستانهايش در نظر می گيرد و داستانهای او عموما حول يک اتفاق برجسته که در بعضی موارد ( مثل داستان مرز معصوميت ) در پايان داستان خواننده را غافلگير می کنند ، شکل می گيرند . در مقابل ذهنيت شخصيتهای داستانی و درگيريهای درونی آنان – به جز در مواردی اندک – اهميت چندانی برای نويسنده ندارد و بی نياز تلاش می کند تا شخصيت پردازی آدمهای داستانهايش را به موازات رويدادها و حوادث پيرامون آنها در داستان پيش ببرد .

داستانهای مجموعه « تشييع جنازه يک زنده به گور » در پايان مخاطب خود را – بويژه اگر با سابقه نويسنده و دغدغه هاي ادبی اش نا آشنا باشد - با انبوهی از سوالات بی جواب درگير می سازند و او را از برقراری گفتگويی خلاقانه با اثر باز می دارند ؛ سوالاتی که از بخت بد، شايد تنها نويسنده بتواند پاسخ مناسب و کاملی را برايشان ارايه دهد .

اما « افعی ها خودکشی نمی کنند » نام جديدترين رمان فتح الله بی نياز است که از سوی انتشارات مرواريد در 140 صفحه منتشر و به بازار کتاب راه يافته است . آنچه پيش از هر چيز نظر خواننده را به خود جلب می کند ، جلد کتاب و طراحی بسيار ساده آن می باشد که شايد نشان دهنده عدم سختگيری بی نياز در تاييد طرح روی جلد کتابهايش است . به هرحال وضعيت و آمار بازار کتاب نشان می دهد که طرح روی جلد و حتی نام کتاب می تواند در جذب درصدی از مخاطبين عام کتاب و ادبيات موثر باشد .

« با اين همه جنايت و فجايعی که حرص ، شهوت پرستی ، قدرت طلبی و سلطه جويی بوجود آورده است ، چرا بشر هنوز اسير انبوه شر و مصيبت است ؟ آيا شر در « هستی و نهاد » خود انسان ها است ؟ يا روابط و مناسباتی که بين آنها وجود دارد ؟ کدام يک ادامه دهنده اين وضع اند ؟ خود انسان به عنوان يک پديده مادی يا روابط اجتماعی ؟ » آنچنان که در پشت جلد کتاب اشاره شده است ، افعی ها خودکشی نمی کنند قرار است روايتی باشد از جوابهای بی شماری که ممکن است در مقابل سوالات طرح شده وجود داشته باشند . اين معرفی به همراه صفحات اوليه کتاب خواننده را با اين ذهنيت مواجه می سازد که با « سايکو رمانی » برگرفته از بن مايه های اجتماعی روبرو است . هرچند که با مطالعه کتاب در می يابيم که شايد بهتر باشد افعی ها خودکشی نمی کنند را که در هفت فصل نوشته شده است ، يک داستان بلند بناميم . ويژگيهای ساختاری اين اثر به خصوص زمانی که با تکنيکهای پست مدرنيستی که بی نياز در اثرش به کار برده است همراه می شوند ، با خصوصيات يک داستان بلند برابری می کنند ؛ هرچند بی نياز در درونی کردن اصل عدم قطعيت که از ارکان اوليه آثار پست مدرن به شمار می آيد در اثر خود چندان موفق نبوده است و او نيز همچون بسياری از نويسندگان کشورمان همچنان در انتخاب ذهنيت سنتی جاری در ادبيات داستانی کشورمان و ذهنيت مدرن دچار ترديد است .

داستان از قتل عامی در يکی از ميدانهای شهر استانبول آغاز می شود . حادثه ای که در ظاهر هيچ علتی نداشته است و همين امر باعث می گردد تا در ادامه داستان و به بهانه کشف حقيقت پنهان در پس اين ماجرا آدمهای داستان درگير بازی پيچيده ای شوند . برای کشف حقيقت بايد به ذهن و خاطرات مقتولين – شايد چون دستيابی دقيق به ذهنيات انسانهای زنده غير ممکن است - دست يافت و برای اين امر ناگزير از بهره جستن از تکنولوژی هستيم . بی نياز ، برخلاف آنچه تا امروز ديده ايم ، جايگاه منفی را در مواجهه انسان و تکنولوژی به انسان می دهد و کشف حقيقت را بدون بهره گيری از ابزارهای مدرنيسم غير ممکن جلوه می دهد . حقيقتی که نهايتا ريشه و سرمنشاء تمامی پليديها را درون آدمی می داند .

خواننده امروز آن چنان که ناتالی ساروت در « عصر بدگمانی » می گويد : « نسبت به داستان ، بدبين و بدگمان شده است و ديگر به سادگی زير بار سرگذشتی خيالی و فرضی نمی رود و بنابراين رمان نويس ناچار است راههای تازه ای بيابد تا اعتماد خواننده را به قصه خود جلب کند . » اينکه رمان فتح الله بی نياز توانايی و قابليت آن را دارد تا خواننده سختگير امروز ادبيات را با خود همراه سازد ، مساله ای است که پاسخش شايد نيازمند يادداشتی باشد که به بررسی و نقد رمان « افعی ها خودکشی نمی کنند » بپردازد و در اين گزارش کتاب نمی گنجد .



کشف حقيقت در دنيای مدرن ،چاپ شده در روزنامه شرق ....

لينک مطلب | 12:00 AM